Độc đáo lễ cấp sắc của người Dao

    1/16/2014 11:22:50 AM

    Đồng bào Dao Tuyên Quang cho rằng, chỉ có những người đã qua lễ cấp sắc mới được coi là người lớn, mới đủ tư cách làm những việc trọng đại như: Dựng nhà, đi xa, làm quan làng, đốt lửa và mang đồ vào nhà mới, cúng tế Bàn Vương, tổ tiên dòng họ...

    Với nhiều nét độc đáo, đặc sắc riêng, nghi lễ cấp sắc của người Dao Tuyên Quang đã được Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

    Độc đáo và đặc sắc

    Lễ cấp sắc là nghi thức tín ngưỡng đặc trưng của dân tộc Dao ở Tuyên Quang. Bất cứ người đàn ông Dao nào cũng phải trải qua lễ cấp sắc, nghi lễ đánh dấu sự trưởng thành cũng như sự thừa nhận của cộng đồng về người được cấp sắc. Trong lễ cấp sắc, người thụ lễ sẽ được đổi tên (đặt pháp danh - tên âm), được học những giáo lý về đạo đức, về nhân sinh quan. Sau khi trải qua nghi lễ này, người đàn ông được công nhận là con cháu của Bàn Vương, được cấp âm binh, được trao quyền làm thầy, được thờ cúng tổ tiên...

    Theo tiếng địa phương, cấp sắc được gọi là “quá tang” hay “quá tăng”. “Quá” có nghĩa là từng trải hoặc qua thử thách; “tang” là đèn hoặc vật dụng dùng để soi sáng. Bởi vậy, “quá tang” có nghĩa là trải qua lễ hội soi đèn. Ở mỗi địa phương, lễ cấp sắc lại có những tên gọi khác nhau. Có nơi gọi lễ cấp sắc là “say cháy”, “chay thầy xấy” hay “phùn voòng”, có nghĩa là soi đèn hay thụ đèn. Có nhóm gọi là “tạt phat búa”, có nghĩa là đặt pháp danh, hay “chấu đàng” nghĩa là lễ cúng ông tổ người Dao. Có địa phương gọi lễ cấp sắc là “tẩu sai”, tức là lễ cấp chứng chỉ để làm thầy cúng; “chẩu lung hìn” nghĩa là lễ cầu phúc cho dòng họ hay “chẩu tôm lung hìn” nghĩa là lễ cầu phúc lớn…

    Việc cấp sắc tồn tại ở nhiều cấp bậc khác nhau, cấp sắc 3 đèn, 7 đèn, hay 12 đèn. Trong đám chay, những người đã trải qua cấp sắc 12 đèn được làm “cầu” (tấm vải trắng 12 thước) để hồn về với Ngọc Hoàng và quê tổ, trong khi người cấp sắc 7 đèn hồn được đưa về Giang Châu Thượng, người cấp sắc 3 đèn hồn được đưa về Giang Châu Trung, còn hồn của người phụ nữ được đưa về Giang Châu Hạ.

    Tuổi của người cấp sắc ở mỗi ngành Dao cũng được quy định khác nhau. Đồng bào Dao Đỏ ở các xã Bình Phú, Hùng Mỹ (huyện Chiêm Hóa) và xã Thổ Bình (huyện Lâm Bình) chỉ cấp sắc 7 đèn và chỉ cấp cho người đã có vợ, giống như quy định của ngành Dao Quần Chẹt xã Thanh Phát (huyện Sơn Dương) hay ngành Dao Cóoc Mùn, Dao Ô Giang (xã Trung Sơn, huyện Yên Sơn). Tuy nhiên, người Dao Quần Trắng tại xã Mỹ Bằng (huyện Yên Sơn) lại cấp sắc cho con trai từ 10 tuổi trở lên, nghĩa là người đàn ông phải trải qua lễ cấp sắc mới có thể lấy vợ. Đồng bào Dao Quần Trắng ở xã Lang Quán chỉ cấp sắc bậc 5 đèn. Đây là điểm khác biệt giữa ngành Dao Quần Trắng so với ngành Dao khác là mỗi lần cấp sắc sẽ được nâng lên một bậc, ngành Dao Quần Trắng chỉ cấp bậc 5 đèn cho dù người thụ lễ đã trải qua 2 - 3 lần cấp sắc. Đối với đồng bào Dao Thanh Y, bé trai từ 1 - 2 tuổi trở lên có thể cấp sắc nếu gia đình có điều kiện. Người Dao Cóoc Mùn thường tiến hành lễ cấp sắc cho người trẻ tuổi hơn nếu cấp 3 đèn. Nhưng nếu cấp 7 đèn phải đủ 17 tuổi và thường là người đã có vợ, biết đọc thông thạo chữ Nho.

    Ông Bàn Kim Sơn (78 tuổi), người Dao ở thôn Nà Cọn (xã Xuân Phú, huyện Na Hang), tâm sự: Tục cấp sắc của dân tộc Dao có từ rất lâu, còn từ bao giờ thì ngay cả các cụ cao niên trong xã cũng không ai biết. Trước đây, làm lễ cấp sắc có tới 12 đèn, nay được cải tiến làm ngắn gọn hơn nên chỉ còn 7 đèn.

    “Khi tiến hành làm tục cấp sắc, ít nhất cũng phải mất 5 - 6 ngày, đầu tiên thầy cúng làm lễ gọi tổ tiên về, sau đó mọi người trong gia đình ai làm việc gì sai thì người thầy phải chuộc lại việc làm đó. Đúng 1 giờ sáng, khi gà gáy thì bắt đầu lên đèn, làm cho tới 4 giờ sáng thì tiếp tục gọi thổ địa về để trình các thủ tục cho tổ tiên biết, sau đó mới quay về làm thủ tục trả nợ”, ông Sơn kể.

    Lễ cấp sắc của người Dao ảnh hưởng sâu sắc tư tưởng của đạo Giáo. Bên cạnh đó, nghi lễ này còn phản ánh sự ảnh hưởng của đạo Phật trong quan niệm và trong thực hành. Trong lễ cấp sắc, thầy cúng Tam Nguyên phải mời Đức Quan Âm đến chứng nhận cho người thụ lễ. Người được cấp sắc phải kiêng kỵ nghiêm ngặt, đặc biệt không được gần phụ nữ. Nội dung những điều răn dạy của thầy cúng đối với người thụ lễ gần giống với những điều răn của nhà Phật.

    Tuy quan niệm, mục đích, ý nghĩa vai trò của lễ cấp sắc cơ bản giống nhau ở các ngành Dao nhưng các bước tiến hành nghi lễ lại có những điểm khác biệt và được thể hiện theo 3 hình thức gồm: Cấp sắc trong nhà, cấp sắc ngoài trời kết hợp múa vui chơi và các trò diễn dân gian, hình thức này được thực hiện ở các ngành Dao Thanh Y, Dao Quần Trắng, Dao Áo Dài; cấp sắc trong nhà được thể hiện ở các ngành Dao Tiền, Dao Cóoc Ngáng; cấp sắc trong nhà, ra ngoài trời gọi Ngọc Hoàng xin chứng giám sự trưởng thành của người được cấp tập trung ở các ngành Dao Quần Chẹt, Dao Đỏ, Dao Cóoc Mùn, Dao Ô Giang.

    Về trình tự lễ cấp sắc cũng có sự khác biệt giữa các ngành Dao và các địa phương, song nhìn chung, các nhóm Dao đều có 2 bước thực hiện. Bước một là công việc chuẩn bị gồm: đặt tên, tùy theo độ tuổi nhưng khi sinh ra người con trai mới chỉ được đặt tên tạm, khi cấp sắc mới được đặt tên chính thức. Tên đó chỉ dùng khi làm thầy cúng và được gọi tên khi cúng ốm đau và khi trở về với tổ tiên; xem tuổi, thời gian tổ chức lễ cấp sắc; tiến hành các thủ tục mời thầy cúng làm lễ cấp sắc.

    Bước 2 là phần diễn biến, gồm: lập đàn cúng; mời thần thánh, tổ tiên; trình báo nội dung lễ cấp sắc; cấp đèn, cấp sắc…Trong quá trình thực hiện lễ cấp sắc, thầy cúng sử dụng một số nhạc cụ, đạo cụ trong một số nghi lễ nhất định. Ngoài trang phục của thầy cúng và con thầy, trong lễ cấp sắc không thể thiếu một số thứ sau: trang thờ, sách cúng, vải trắng, âm thanh dương, dấu gỗ, gậy tầm xích, đèn nến. Nhạc cụ gồm có trống, thanh la, nạo bạt, chiêng, tù và, chuông.

    Giá trị của di sản

    Lễ cấp sắc phản ánh một tập quán xã hội, không chỉ là sự kiện quan trọng của một gia đình, dòng họ mà là một sự kiện của cộng đồng người Dao. Thông qua lễ cấp sắc, các thành viên trong mỗi dòng họ, mỗi cộng đồng có dịp nghe lại lịch sử của gia đình, dòng tộc, hiểu hơn về cội nguồn, ghi nhớ công ơn của tổ tiên, cha ông, từ đó tự điều chỉnh mình sống sao cho xứng đáng với tổ tiên, dòng tộc.

    Lễ cấp sắc chính là sự tích hợp những giá trị văn hóa nghệ thuật đặc trưng của người Dao, tiêu biểu là nghệ thuật tạo hình, nghệ thuật biểu diễn cộng với không gian hành lễ mang đậm màu sắc tâm linh. Bên cạnh đó, lễ cấp sắc của dân tộc Dao có giá trị ở khía cạnh văn hóa, nghệ thuật, phản ánh tinh thần phong phú của người Dao. Với những điệu múa, bài dân ca được lưu truyền nhiều đời nay.

    Không chỉ vậy, lễ cấp sắc còn có tính kế thừa những di sản văn hóa của người Dao, dưới sự bảo trợ của những yếu tố tôn giáo, tín ngưỡng. Do vậy, lễ cấp sắc không đơn thuần là nghi lễ tôn giáo mà còn chứa đựng những thành tố quan trọng của bản sắc văn hóa tộc người, văn hóa địa phương.

    Có thể nói, nội dung của tục cấp sắc có ý nghĩa giáo dục tích cực đối với thanh niên Dao nói riêng, cộng đồng Dao nói chung. Qua các điều nguyện, điều hỏi, điều cấm của bằng sắc đã được thiêng liêng hóa, nó trở thành những biểu tượng, giá trị đạo đức mà người ta cần phải giữ gìn, phải phấn đấu để đạt tới. Nội dung của tất cả các bằng sắc đều hướng con người vào cái chân - thiện - mỹ, đó là phải biết ơn cha mẹ, hàng xóm láng giềng…; sống chân thật không lừa lọc, dâm đãng, phải có lòng dũng cảm, sẵn sàng hy sinh vì người khác; biết sống hài hòa với thiên nhiên… Ngay cả vấn đề chấp hành luật lệ cũng được đề cập tới trong lễ cấp sắc: “Con cháu Bàn Vương không được gây họa, phải tôn trọng luật lệ nếu ai không tuân theo luật lệ đều phải đưa ra quan trị tội”. Việc hôn nhân gia đình (qua lễ tơ hồng) mang ý nghĩa sâu sắc “vợ chồng phải sống thủy chung” kể cả khi đã sang thế giới bên kia.

    Với những nét độc đáo, đặc sắc và đầy ý nghĩa, cùng với hát Páo dung, tục cấp sắc của tỉnh Tuyên Quang đã được Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

    Ông Trần Đức Thắng, Trưởng phòng Di sản (Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Tuyên Quang), cho biết: Trước đây, Tuyên Quang có 2 di sản phi vật thể, mới đây tỉnh tiếp tục được công nhận thêm 2 di sản phi vật thể nữa là hát Páo dung và lễ cấp sắc của dân tộc Dao. Để bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa phi vật thể này, thời gian tới, Sở tiếp tục tham mưu cho UBND tỉnh phân cấp để quản lý, bên cạnh đó có cơ chế, chính sách hỗ trợ người dân bảo tồn, phát huy giá trị của di sản.

    “Hiện, chúng tôi đang phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Tuyên Quang tuyên truyền đến trường học có học sinh là con em các dân tộc, vào thứ Hai hằng tuần sẽ cho các em mặc trang phục của dân tộc mình. Tuyên Quang cũng đang phối hợp với 9 tỉnh Đông Bắc lập hồ sơ gửi UNESCO công nhận lễ cấp sắc là di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu của nhân loại”.

    Hoàng Văn

Ý kiến bạn đọc

Dọc dài đất nước

Cửa Lò, điểm đến những ngày hè

Cửa Lò, điểm đến những ngày hè

KTNT - Biển hiền hòa, phong cảnh đẹp, bãi cát dài và phẳng, nhưng hấp dẫn hơn cả vẫn là tình người nồng hậu, chân thật, thức ăn ngon và rẻ, biển Cửa...